ΠΟΙΟΣ ΦΟΒΑΤΑΙ (ΑΚΟΜΗ) ΤΟΥΣ ΓΕΡΜΑΝΟΥΣ;
(Για τις αποζημιώσεις που όλοι κάνουν ότι δεν ξεχνούν, αλλά κανείς δεν διεκδικεί πραγματικά)
Οι φωτογραφίες από την Καισαριανή δεν είναι απλώς ιστορικά ντοκουμέντα. Είναι μια "ενοχλητική" υπενθύμιση ότι υπάρχει μια ιστορική οφειλή που παραμένει πολιτικά μετέωρη.
Ότι υπάρχουν νεκροί που τιμώνται συμβολικά, αλλά όχι θεσμικά.
Ότι υπάρχει μια δικαιοσύνη που αναγνωρίζεται ηθικά, αλλά σπάνια διεκδικείται πρακτικά.
Και τότε το ερώτημα γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από ιστορικό.
Γιατί η Ελλάδα δεν διεκδικεί με συνέπεια και πολιτική βούληση τις γερμανικές αποζημιώσεις;
Ποιος φοβάται να το κάνει; Και γιατί;
Κάθε χρόνο καταθέσεις στεφάνων, λόγοι, δηλώσεις, συγκίνηση στην εμφάνιστη των συγκλονιστικών φωτογραφιών.
Κάθε τόσο αναφορές στη «θυσία».
Αλλά όταν η συζήτηση φτάνει στις αποζημιώσεις, κάτι αλλάζει:
«Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή», «Θα διαταραχθούν σχέσεις», «Υπάρχουν μεγαλύτερες προτεραιότητες», «Δεν είναι ρεαλιστικό».
Η μνήμη καταντάει μια εθυμοτυπική τελετουργία, αποκαθαρμένη από τις διεκδικητικές ευθύνες του παρόντος.
Φαίνεται πως στην Ελλάδα η μνήμη επιτρέπεται μόνο όταν δεν κοστίζει. Όταν δεν γίνεται πολιτική πράξη. Όταν δεν απαιτεί σύγκρουση.
Η αλήθεια είναι πως η Ελλάδα δεν είναι στρατιωτικά εξαρτημένη από τη Γερμανία, αλλά είναι οικονομικά, θεσμικά, γεωπολιτικά ενταγμένη ή μάλλον υποταγμένη σε ένα πλαίσιο όπου η σύγκρουση θεωρείται αδιανόητο ρίσκο.
Και εδώ εμφανίζεται ένα είδος «εσωτερικευμένης πειθαρχίας»:
Να μη δυσαρεστήσουμε. Να μη φανεί ότι διεκδικούμε «παραπάνω». Να μη χαλάσουμε την εικόνα του «καλού ευρωπαίου εταίρου ή του φρόνιμου παιδιού».
Και έτσι η διεκδίκηση παρουσιάζεται σχεδόν ως αγένεια.
Κι' όπως σε κάθε εξαρτημένο ο μεγαλύτερος φόβος είναι μην στερηθεί την εξάρτηση του.
Όμως, υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Το ψυχοπολιτικό υπόστρωμα
Οι κοινωνίες που έχουν βιώσει ήττες ή εξαρτήσεις συχνά αναπτύσσουν αυτό που η πολιτική ψυχολογία ονομάζει «μαθημένη προσαρμογή». Δεν περιμένεις πολλά. Δεν διεκδικείς επιθετικά. Δεν ανοίγεις μέτωπα που μπορεί να χάσεις.
Αλλά όταν αυτό γίνεται μόνιμη στάση, μετατρέπεται σε πολιτισμική συνήθεια. Και τότε η αυτοσυγκράτηση μοιάζει σοφία και η σιωπή βαφτίζεται ρεαλισμός. «Βασίλη κάτσε φρόνιμα να γίνεις νοικοκύρς» που λέει.
Αλλά, οι ελίτ φοβούνται κάτι ακόμη. Μια σοβαρή διεκδίκηση αποζημιώσεων δεν είναι μόνο εξωτερική πολιτική.
Είναι εσωτερική αναμέτρηση. Θα ανοίξει ερωτήματα: Ποιος συνεργάστηκε ιστορικά; Ποιοι οικονομικοί δεσμοί συνεχίζονται μέχρι σήμερα; Ποια εξάρτηση θεωρείται «αναγκαία» σήμερα; Ο Χριστοφοράκος ζει και βασιλεύει, αν με εννοείς.
Και γι' αυτό οι ελίτ φοβούνται κάτι ακόμη πιο πολύ. Μπορεί μια κοινωνία που αμφισβητεί διεθνείς ιεραρχίες να αρχίσει να αμφισβητεί και εσωτερικές; Αυτό είναι συχνά πιο ανησυχητικό για τις ελίτ από το ίδιο το διπλωματικό θέμα.
Συνεπώς, το ζήτημα των Γερμανικών αποζημιώσεων δεν είναι μόνο οικονομικό. Οι αποζημιώσεις δεν είναι απλώς χρήματα.
Είναι αναγνώριση, ιστορική συνέχεια, συμβολική δικαιοσύνη και κυρίως συλλογική αυτοεκτίμηση.
Όταν μια κοινωνία δεν τα διεκδικεί αυτά, στέλνει ένα μήνυμα και προς τα μέσα, ότι η ιστορία μπορεί να τιμάται, αλλά όχι να επηρεάζει το παρόν. Και τότε η αξιοπρέπεια γίνεται πολιτικάντικη ρητορική ή μνημείο, αλλά όχι πολιτική στάση.
Και τελικά, ίσως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν «φοβόμαστε ακόμη και σήμερα τους Γερμανούς;», αλλά αν το ελληνικό πολιτικό σύστημα φοβάται να σταθεί ως ισότιμο, αν φοβάται να μετατρέψει τη μνήμη σε διεκδίκηση, αν φοβάται μήπως η ιστορική αυτοπεποίθηση οδηγήσει και σε κοινωνική αυτοπεποίθηση.
Γιατί αν συμβεί αυτό, δεν αλλάζουν μόνο οι διεθνείς σχέσεις.
Αλλάζει και η σχέση μιας κοινωνίας με τον εαυτό της.
Και αυτό είναι πάντα το πιο πολιτικό -και το πιο δύσκολο- ζήτημα.
Ο μέγιστος κίνδυνος για τις ελίτ είναι να γίνουμε ξανά Λαός που πιστεύει αταλάντευτα στο συλλογικό Εαυτό του. Όπως οι Έλληνες των φωτογραφιών...
