28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ – Η ΚΑΡΥΣΤΙΑ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
1941–1944: ΟΤΑΝ Η ΠΕΙΝΑ ΑΝΑΓΚΑΖΕ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΝΑ ΠΟΥΛΗΣΟΥΝ ΤΑ ΣΠΙΤΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΧΩΡΑΦΙΑ ΤΟΥΣ – Η ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΣΤΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΩΝ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ
Μία λιγότερο γνωστή πλευρά της καθημερινής ζωής στα χρόνια της Κατοχής αποκαλύπτεται μέσα από ιστορικά αρχεία του 1946. Η οικονομική εξαθλίωση ανάγκασε χιλιάδες ελληνικές οικογένειες να αποχωριστούν σπίτια, χωράφια και περιουσίες ολόκληρων γενεών για να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα για την επιβίωσή τους. Στον μεταπολεμικό αγώνα για την επιστροφή αυτών των περιουσιών εμφανίζεται και η Κάρυστος, με δύο ονομαστικά καταγεγραμμένους εκπροσώπους: τον Μπουρνιά και τον Παντελή.
1941 – Η ΚΑΤΟΧΗ ΑΝΑΤΡΕΠΕΙ ΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ
Τον Απρίλιο του 1941, η Ελλάδα βρέθηκε υπό ξένη στρατιωτική κατοχή.
Η οικονομία της χώρας άρχισε να καταρρέει, οι μεταφορές και οι εμπορικές συναλλαγές διαταράχθηκαν, ενώ η έλλειψη βασικών αγαθών έγινε ολοένα πιο αισθητή.
Οι επιτάξεις, οι περιορισμοί στην κυκλοφορία και τη διακίνηση προϊόντων, η υποτίμηση της δραχμής και η ανάπτυξη της μαύρης αγοράς δημιούργησαν πρωτοφανείς δυσκολίες για τον πληθυσμό.
Για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες, η εξασφάλιση τροφής μετατράπηκε σε καθημερινή αγωνία.
Η κατάσταση ήταν ιδιαίτερα τραγική στην Αθήνα, στον Πειραιά και στα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου η πείνα έλαβε δραματικές διαστάσεις κατά τον χειμώνα του 1941–1942.
Οι συνέπειες της οικονομικής κατάρρευσης, ωστόσο, δεν περιορίστηκαν στις μεγάλες πόλεις.
Η ελληνική ύπαιθρος βρέθηκε επίσης αντιμέτωπη με τις δυσκολίες της Κατοχής, την αποδιοργάνωση των συναλλαγών και τη δραματική απώλεια της αγοραστικής δύναμης του χρήματος.
ΟΤΑΝ ΕΝΑ ΧΩΡΑΦΙ Ή ΕΝΑ ΣΠΙΤΙ ΓΙΝΟΤΑΝ ΤΟ ΤΙΜΗΜΑ ΤΗΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ
Η ανάγκη για τρόφιμα οδήγησε πολλούς ανθρώπους σε μια ιδιαίτερα οδυνηρή απόφαση.
Αρχικά πουλούσαν ή αντάλλασσαν προσωπικά αντικείμενα, οικογενειακά κειμήλια, έπιπλα και όσα άλλα περιουσιακά στοιχεία μπορούσαν να διαθέσουν.
Όταν όμως αυτά εξαντλούνταν, για ορισμένους η τελευταία δυνατότητα εξασφάλισης χρημάτων ήταν η πώληση ακίνητης περιουσίας.
Σπίτια, οικόπεδα, χωράφια, ελαιώνες και άλλες αγροτικές ιδιοκτησίες άλλαζαν χέρια σε συνθήκες που ελάχιστη σχέση είχαν με τη φυσιολογική λειτουργία της αγοράς.
Οι ιδιοκτήτες συχνά βρίσκονταν σε τόσο απελπιστική κατάσταση ώστε ήταν διατεθειμένοι να αποδεχθούν ένα τίμημα πολύ χαμηλότερο από την πραγματική αξία του ακινήτου.
Ταυτόχρονα, όσοι διέθεταν τρόφιμα, χρυσές λίρες ή άλλα μέσα συναλλαγής μπορούσαν να αποκτήσουν περιουσίες σε εξαιρετικά χαμηλές τιμές.
Η πείνα δεν απειλούσε μόνο την υγεία και τη ζωή των ανθρώπων.
Μπορούσε να οδηγήσει στην απώλεια της οικογενειακής περιουσίας, που είχε αποκτηθεί με την εργασία πολλών ετών ή είχε κληρονομηθεί από προηγούμενες γενιές.
1942 – Η ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΩΝ ΑΓΟΡΑΠΩΛΗΣΙΩΝ
Η έκταση του φαινομένου αποκαλύφθηκε μέσα από την καταγραφή των αγοραπωλησιών που πραγματοποίησε μεταπολεμικά η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πωλησάντων τα Ακίνητά των επί Κατοχής.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς της, περίπου 350.000 ακίνητα άλλαξαν χέρια στην Ελλάδα την περίοδο 1941–1944.
Η κατανομή των αγοραπωλησιών ανά έτος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον:
1941: 96.000 ακίνητα
1942: 163.000 ακίνητα
1943: 66.000 ακίνητα
1944: 25.000 ακίνητα
Τα στοιχεία αποτελούν εκτιμήσεις της ίδιας της Ομοσπονδίας, βασισμένες σε καταγραφές αγοραπωλησιών, και όχι αποτελέσματα μιας σύγχρονης κρατικής στατιστικής απογραφής.
Ωστόσο, είναι ενδεικτικά του μεγέθους της οικονομικής καταστροφής.
Το 1942, τη χρονιά που η πείνα και οι στερήσεις είχαν λάβει τις δραματικότερες διαστάσεις τους, καταγράφηκε σχεδόν το μισό σύνολο των αγοραπωλησιών ολόκληρης της Κατοχής.
ΤΑ ΧΩΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΕΣ
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο αφορά το είδος των ακινήτων.
Από τις περίπου 350.000 μεταβιβάσεις που υπολόγισε η Ομοσπονδία:
- 239.000 αφορούσαν αγροτικά ακίνητα.
- 110.000 αφορούσαν αστικά ακίνητα.
- 1.000 αφορούσαν βιομηχανικά ή βιοτεχνικά ακίνητα.
Επομένως, περίπου δύο στα τρία ακίνητα που καταγράφηκαν ως πωληθέντα ήταν αγροτικές ιδιοκτησίες.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της καθημερινής ζωής της ελληνικής υπαίθρου.
Ένα χωράφι δεν ήταν απλώς ένα περιουσιακό στοιχείο.
Για πολλές οικογένειες αποτελούσε πηγή εισοδήματος, μέσο παραγωγής τροφής και βασικό στοιχείο της οικονομικής τους ανεξαρτησίας.
Η απώλειά του μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τους ίδιους τους ιδιοκτήτες αλλά και τα παιδιά τους, στερώντας από την οικογένεια τη δυνατότητα να συνεχίσει την καλλιέργεια της γης.
Ο ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΓΟΡΑΠΩΛΗΣΙΕΣ ΣΕ ΕΞΕΥΤΕΛΙΣΤΙΚΕΣ ΤΙΜΕΣ
Η οικονομική κατάρρευση έκανε ακόμη δυσκολότερη τη θέση των ανθρώπων που αναγκάζονταν να πουλήσουν τις περιουσίες τους.
Η δραχμή έχανε συνεχώς την αξία της.
Σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη και όταν συμφωνούνταν ένα χρηματικό τίμημα, η πραγματική του αξία μπορούσε να μειωθεί σημαντικά μέχρι την ολοκλήρωση της αγοραπωλησίας.
Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του Παναγιώτη Σάμιου, σε αρκετές περιπτώσεις τα ακίνητα πωλούνταν στο ένα δέκατο ή ακόμη και στο ένα εικοστό της προπολεμικής τους αξίας.
Η διαδικασία μπορούσε να περιλαμβάνει προσύμφωνο, καθυστέρηση υπογραφής του οριστικού συμβολαίου και πληρωμή σε δραχμές που στο μεταξύ είχαν υποτιμηθεί ακόμη περισσότερο.
Έτσι, η οικονομική ζημία για τον πωλητή μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που φαινόταν αρχικά στο συμβόλαιο.
Για ορισμένους αγοραστές, οι συνθήκες της Κατοχής δημιούργησαν ευκαιρίες απόκτησης περιουσιών. Για πολλούς πωλητές, αντίθετα, η συναλλαγή αποτελούσε πράξη ανάγκης και επιβίωσης.
1944–1946 – Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΔΕΝ ΕΦΕΡΕ ΠΙΣΩ ΤΙΣ ΧΑΜΕΝΕΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΕΣ
Μετά την Απελευθέρωση, χιλιάδες άνθρωποι που είχαν πουλήσει ακίνητα κατά την Κατοχή βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα νέο πρόβλημα.
Ο πόλεμος είχε τελειώσει, όμως τα σπίτια και τα χωράφια που είχαν αναγκαστεί να διαθέσουν εξακολουθούσαν να βρίσκονται στην κατοχή άλλων ιδιοκτητών.
Πολλοί πρώην ιδιοκτήτες υποστήριζαν ότι οι αγοραπωλησίες είχαν πραγματοποιηθεί υπό συνθήκες οικονομικού εξαναγκασμού και ότι τα ποσά που είχαν εισπράξει ήταν ασύγκριτα μικρότερα από την πραγματική αξία των περιουσιών τους.
Η προσπάθεια διεκδίκησης αυτών των ακινήτων οδήγησε στη δημιουργία συλλογικών οργανώσεων.
Μία από τις σημαντικότερες ήταν η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πωλησάντων τα Ακίνητά των επί Κατοχής.
Η Ομοσπονδία συγκέντρωνε στοιχεία για τις αγοραπωλησίες, κατέγραφε συμβόλαια, μελετούσε τις οικονομικές συνθήκες υπό τις οποίες είχαν πραγματοποιηθεί οι συναλλαγές και ζητούσε νομοθετική αντιμετώπιση του προβλήματος.
Τον Αύγουστο του 1946 εξέδωσε το ιστορικό «Υπόμνημα περί ακυρώσεως των αγοραπωλησιών ακινήτων επί Κατοχής», με αναλυτικούς πίνακες και στοιχεία για το μέγεθος του φαινομένου.
1946 – Η ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ
Εδώ εντοπίζεται η σημαντικότερη άμεση σύνδεση του συγκεκριμένου ιστορικού ζητήματος με την περιοχή μας.
Στην ιστορική μελέτη του Παναγιώτη Σάμιου, με τίτλο «Η Μαύρη Αγορά και οι ακίνητες περιουσίες που άλλαξαν χέρια την περίοδο της Κατοχής (1941–1944)», παρατίθεται η σύνθεση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Πωλησάντων για το έτος 1946.
Στον κατάλογο του Γενικού Συμβουλίου αναφέρονται εκπρόσωποι από διάφορες περιοχές της χώρας, μεταξύ των οποίων η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Θεσσαλονίκη, ο Βόλος, η Λαμία, η Χαλκίδα και άλλες πόλεις.
Ανάμεσα στις περιοχές αυτές καταγράφεται και η Κάρυστος.
Η αναφορά είναι συγκεκριμένη:
«6) Κάρυστος: Μπουρνιάς – Παντελής».
Πρόκειται για δύο επώνυμα που διασώζονται μέσα από τη σύνθεση του Γενικού Συμβουλίου της Ομοσπονδίας.
Η καταχώριση αποδεικνύει ότι η Κάρυστος διέθετε εκπροσώπους στον πανελλαδικό φορέα που διεκδικούσε την αντιμετώπιση των κατοχικών αγοραπωλησιών.
Ωστόσο, η συγκεκριμένη πηγή δεν αναφέρει τα μικρά ονόματα των δύο εκπροσώπων, ούτε την προσωπική ή επαγγελματική τους ιδιότητα.
Δεν γνωρίζουμε επίσης από την ίδια καταχώριση αν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι είχαν οι ίδιοι πουλήσει περιουσίες στην Κατοχή, ποιες τοπικές υποθέσεις εκπροσωπούσαν ή πόσα ακίνητα της περιοχής είχαν αλλάξει χέρια.
Η πληροφορία αποτελεί επομένως ένα σημαντικό τεκμηριωμένο στοιχείο τοπικής συμμετοχής, που αξίζει να διερευνηθεί περαιτέρω.
Η ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΓΙΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
Η διεκδίκηση των πωληθέντων ακινήτων εξελίχθηκε σε ένα από τα δύσκολα οικονομικά και νομικά προβλήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Στις 29 Μαρτίου 1946 εκδόθηκε η Συντακτική Πράξη 114/1946, με αντικείμενο την τύχη των πωλήσεων ακινήτων που είχαν πραγματοποιηθεί κατά την εχθρική Κατοχή.
Τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν νέες προτάσεις, νομικές αντιπαραθέσεις και προσπάθειες νομοθετικής ρύθμισης.
Το 1949 θεσπίστηκε ο Αναγκαστικός Νόμος 1323/1949 για τις αγοραπωλησίες ακινήτων της Κατοχής.
Η τελική αντιμετώπιση του ζητήματος δεν οδήγησε σε γενική και αυτόματη επιστροφή όλων των περιουσιών στους προηγούμενους ιδιοκτήτες.
Αντίθετα, πολλές υποθέσεις εξαρτήθηκαν από δικαστικές διαδικασίες, νομοθετικές προϋποθέσεις και συμβιβασμούς.
Για αρκετούς ανθρώπους, επομένως, οι οικονομικές συνέπειες της Κατοχής συνεχίστηκαν επί χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.
ΜΙΑ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΓΝΩΣΤΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η καταγραφή των δύο εκπροσώπων της Καρύστου αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό εύρημα.
Μας συνδέει με ένα μεγάλο κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα της Κατοχής, το οποίο δεν αποτυπώθηκε μόνο στα πολεμικά ημερολόγια ή στις αφηγήσεις της Εθνικής Αντίστασης, αλλά και σε συμβόλαια, υπομνήματα, δικαστικές υποθέσεις και μεταπολεμικές διεκδικήσεις.
Η ιστορία της περιόδου 1941–1944 δεν είναι μόνο η ιστορία των στρατιωτικών επιχειρήσεων, των κατακτητών και των αντιστασιακών οργανώσεων.
Είναι επίσης η ιστορία της καθημερινής ζωής και των δυσκολιών που αντιμετώπιζαν οι οικογένειες.
Της ανάγκης να εξασφαλιστεί τροφή.
Της αγωνίας για το επόμενο γεύμα.
Της οικονομικής κατάρρευσης που μπορούσε να εξαφανίσει τους κόπους μιας ολόκληρης ζωής.
Και των προσπαθειών που ακολούθησαν για την αποκατάσταση των αδικιών.
Η παρουσία της Καρύστου στο Γενικό Συμβούλιο της Ομοσπονδίας Πωλησάντων του 1946 μάς προσφέρει μια συγκεκριμένη αφετηρία για τη διερεύνηση αυτής της άγνωστης πλευράς της τοπικής μας ιστορίας.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη τις επιμέρους υποθέσεις που ενδεχομένως εκπροσωπούσαν οι Μπουρνιάς και Παντελής.
Γνωρίζουμε όμως ότι το όνομα της Καρύστου καταγράφηκε στον πανελλαδικό αγώνα για την τύχη των περιουσιών που είχαν πουληθεί κατά την Κατοχή.
Και αυτό αποτελεί ένα ιστορικό στοιχείο που αξίζει να διασωθεί.
ΠΗΓΕΣ – ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ
1. Παναγιώτης Σάμιος (2010).
«Η Μαύρη Αγορά και οι ακίνητες περιουσίες που άλλαξαν χέρια την περίοδο της Κατοχής (1941–1944)».
Μεταπτυχιακή εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας.
Περιλαμβάνει τη σύνθεση του Γενικού Συμβουλίου της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Πωλησάντων και τη ρητή αναφορά στην Κάρυστο, με τα επώνυμα «Μπουρνιάς – Παντελής».
Δημοσιευμένο κείμενο της μελέτης:
2. Πανελλήνιος Ομοσπονδία Πωλησάντων Ακίνητα επί Κατοχής (Αθήνα, Αύγουστος 1946).
«Υπόμνημα περί ακυρώσεως των αγοραπωλησιών ακινήτων επί Κατοχής».
Ιστορικό τεκμήριο με πίνακες αγοραπωλησιών, στοιχεία για τις αξίες των ακινήτων και τη μεταπολεμική διεκδίκησή τους. Το υλικό εξετάζεται στη μελέτη του Παναγιώτη Σάμιου και σε έρευνες που βασίζονται στο αρχείο της Ομοσπονδίας.
3. «Ιός» της Ελευθεροτυπίας, 3 Απριλίου 2010.
«Οι χρυσές ευκαιρίες της Κατοχής».
Ιστορική δημοσιογραφική έρευνα με στοιχεία από την εργασία του Παναγιώτη Σάμιου και το αρχείο της Ομοσπονδίας, που φυλάσσεται στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ).
4. Παναγιώτης Σάμιος – «Αγοραπωλησίες ακινήτων 1941–1944: Οι “χρυσές” ευκαιρίες της Κατοχής».
Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας. Έκδοση 288 σελίδων με αναλυτική παρουσίαση των αγοραπωλησιών, των κατοχικών οικονομικών συνθηκών και των μεταπολεμικών διεκδικήσεων.
https://syneditions.wixsite.com/e-shop/product-page/αγοραπωλησίες-ακινήτων-1941-1944
5. Εφημερίδα Το Βήμα, 11 Οκτωβρίου 2014.
«Η Αθήνα της Κατοχής – 70 χρόνια από την Απελευθέρωση».
Ιστορική αναδρομή στις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της Κατοχής και στις μεταπολεμικές διεκδικήσεις των πωληθέντων ακινήτων.
ΑΝΑΖΗΤΟΥΜΕ ΠΡΟΣΘΕΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΥΣΤΟ ΚΑΙ ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ
Γνωρίζει κάποιος περισσότερα για τους Μπουρνιά και Παντελή, που αναφέρονται ως εκπρόσωποι της Καρύστου στην Πανελλήνια Ομοσπονδία Πωλησάντων το 1946;
Υπάρχουν οικογενειακές μαρτυρίες, παλιά συμβόλαια, φωτογραφίες ή έγγραφα σχετικά με αγοραπωλησίες ακινήτων στα χρόνια της Κατοχής;
Μπορείτε να προσθέσετε σχετικές πληροφορίες και τεκμήρια στα σχόλια της ανάρτησης, συμβάλλοντας στην πληρέστερη καταγραφή αυτής της λιγότερο γνωστής πλευράς της τοπικής μας ιστορίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου