28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ – Η ΚΑΡΥΣΤΙΑ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
28 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1943 – ΤΟ «ΑΡΝΤΕΝΑ» ΤΗΣ ΚΑΡΥΣΤΙΝΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΩΝ 720 ΙΤΑΛΩΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ
Ένα επιβατηγό πλοίο, ιδιοκτησίας της καρυστινής ακτοπλοϊκής οικογένειας Τόγια πριν από τον πόλεμο, συνδέθηκε με μία από τις μεγαλύτερες ναυτικές τραγωδίες της Κατοχής. Στις 28 Σεπτεμβρίου 1943, το «ΑΡΝΤΕΝΑ», που είχε περιέλθει στον έλεγχο των γερμανικών δυνάμεων, βυθίστηκε έξω από το Αργοστόλι της Κεφαλονιάς, παρασύροντας στον θάνατο 720 Ιταλούς στρατιωτικούς αιχμαλώτους.
Η ΚΑΡΥΣΤΙΝΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΚΤΟΠΛΟΪΑ
Η ιστορία του «ΑΡΝΤΕΝΑ» συνδέεται άμεσα με μία από τις γνωστές ναυτιλιακές οικογένειες της Καρύστου.
Η οικογένεια Τόγια δραστηριοποιήθηκε στην ελληνική ακτοπλοΐα από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα.
Ο Κωνσταντίνος Τόγιας ανέπτυξε ναυτιλιακή δραστηριότητα με πλοία που εξυπηρετούσαν τις θαλάσσιες συγκοινωνίες, ενώ οι γιοι του συνέχισαν και επέκτειναν τις επιχειρήσεις της οικογένειας.
Ένας από αυτούς ήταν ο Ευάγγελος Τόγιας, ο οποίος δημιούργησε τη δική του ακτοπλοϊκή επιχείρηση το 1932.
Η εταιρεία του ανέλαβε επιβατικές συνδέσεις μεταξύ του Πειραιά και νησιών του Αιγαίου.
Ανάμεσα στα πλοία που απέκτησε ήταν και το «ΑΡΝΤΕΝΑ», το οποίο έμελλε να συνδέσει το όνομα της καρυστινής οικογένειας με ένα από τα τραγικότερα ναυάγια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στα ελληνικά νερά.
1915–1934 – ΑΠΟ ΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΚΤΟΠΛΟΪΑ
Η ιστορία του πλοίου ξεκινά πολύ πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στις 25 Αυγούστου 1915 καθελκύστηκε στα ναυπηγεία A. McMillan & Son στο Dumbarton της Σκωτίας, με το όνομα HMS PEONY.
Ήταν πολεμικό πλοίο του Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού, της κλάσης Azalea, που είχε κατασκευαστεί για τις ανάγκες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Μετά το τέλος του πολέμου, το 1919, πουλήθηκε σε βρετανική εταιρεία, μετασκευάστηκε σε επιβατηγό και ονομάστηκε «ARDENA».
Από το 1920 εξυπηρετούσε ακτοπλοϊκές συνδέσεις μεταξύ της νότιας Αγγλίας και της Γαλλίας.
Το 1934 αγοράστηκε από τον Έλληνα εφοπλιστή Ιωάννη Χανδρή και στη συνέχεια μεταπωλήθηκε στον Ευάγγελο Τόγια.
Το πλοίο διατήρησε το όνομα «ΑΡΝΤΕΝΑ» και αποτέλεσε τη ναυαρχίδα της εταιρείας του.
Νηολογήθηκε στη Σύρο με αριθμό 274 και δρομολογήθηκε κυρίως στη γραμμή Πειραιάς–Χίος–Μυτιλήνη.
Είχε μήκος 76,2 μέτρα, πλάτος 10,1 μέτρα και χωρητικότητα 1.092 κόρων ολικής χωρητικότητας.
15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1940 – ΤΟ «ΑΡΝΤΕΝΑ» ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΑΤΑΔΡΟΜΙΚΟΥ «ΕΛΛΗ»
Μία λιγότερο γνωστή πτυχή της δράσης του πλοίου αφορά τον τορπιλισμό της «ΕΛΛΗΣ» στην Τήνο.
Στις 15 Αυγούστου 1940, το ελληνικό καταδρομικό «ΕΛΛΗ» βυθίστηκε από το ιταλικό υποβρύχιο «Delfino», ενώ βρισκόταν στο λιμάνι της Τήνου για τον εορτασμό της Παναγίας.
Την επόμενη ημέρα, στις 16 Αυγούστου 1940, το «ΑΡΝΤΕΝΑ» ήταν ένα από τα έξι επιβατηγά πλοία που ανέλαβαν τη μεταφορά χιλιάδων προσκυνητών και μελών του πληρώματος της «ΕΛΛΗΣ» από την Τήνο προς τον Πειραιά.
Τα πλοία ταξίδεψαν συγκροτημένα σε νηοπομπή, υπό την προστασία των αντιτορπιλικών «ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ» και «ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ».
Ήταν μία από τις πρώτες σημαντικές αποστολές του «ΑΡΝΤΕΝΑ» στη διάρκεια της πολεμικής κρίσης που θα οδηγούσε την Ελλάδα στον πόλεμο.
1940–1941 – ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ
Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, το «ΑΡΝΤΕΝΑ» επιτάχθηκε από την ελληνική κυβέρνηση.
Το πλοίο χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά στρατευμάτων, εφοδίων, πολεμικού υλικού και ζώων που ήταν απαραίτητα για τις επιχειρήσεις στο μέτωπο.
Στις 4 Νοεμβρίου 1940 απέπλευσε από τον Πειραιά, συμμετέχοντας σε μεγάλη νηοπομπή 14 ακτοπλοϊκών πλοίων με προορισμό τη Θεσσαλονίκη.
Στις 20 Φεβρουαρίου 1941, ενώ βρισκόταν στη Μυτιλήνη, δέχθηκε επίθεση από πέντε ιταλικά αεροσκάφη.
Η επίθεση αποκρούστηκε με τη συνδρομή του αντιτορπιλικού «ΣΠΕΤΣΑΙ» και των οπλοπολυβολητών του «ΑΡΝΤΕΝΑ», χωρίς να προκληθούν ζημιές στα ελληνικά πλοία.
Τον Απρίλιο του 1941, κατά την επιστροφή του από τη Σούδα προς τον Πειραιά, το «ΑΡΝΤΕΝΑ» συγκρούστηκε νότια της Φαλκονέρας με το ελληνικό αντιτορπιλικό «ΛΕΩΝ».
Η σύγκρουση προκάλεσε σοβαρότατες ζημιές στο αντιτορπιλικό, το οποίο έχασε την πρύμνη του, καθώς και τη ζωή δύο μελών του πληρώματός του.
Το «ΑΡΝΤΕΝΑ», παρά τις ζημιές στην πλώρη του, κατάφερε να ρυμουλκήσει το αντιτορπιλικό μέχρι τα Μέγαρα.
ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1941 – ΤΟ ΠΛΟΙΟ ΠΕΡΝΑ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ
Κατά τη διάρκεια των γερμανικών αεροπορικών βομβαρδισμών που ακολούθησαν, το «ΑΡΝΤΕΝΑ» υπέστη σοβαρές ζημιές.
Δεν κατάφερε να διαφύγει προς την Κρήτη και περιήλθε στα χέρια των Γερμανών στα Αμπελάκια της Σαλαμίνας.
Οι γερμανικές κατοχικές αρχές το επισκεύασαν τον Ιούνιο του 1941 και το ενέταξαν στις θαλάσσιες μεταφορές τους, υπό τη διαχείριση της εταιρείας Mittelmeer Reederei GmbH.
Έτσι, ένα ελληνικό ακτοπλοϊκό που είχε χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά στρατευμάτων και εφοδίων του Ελληνικού Στρατού βρέθηκε πλέον να εξυπηρετεί τις ανάγκες των κατοχικών δυνάμεων.
ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 1943 – Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΜΕΡΑΡΧΙΑΣ ACQUI
Τον Σεπτέμβριο του 1943, η στρατιωτική κατάσταση στην Ελλάδα άλλαξε δραματικά.
Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας με τους Συμμάχους, οι γερμανικές δυνάμεις κινήθηκαν εναντίον των μέχρι τότε Ιταλών συμμάχων τους, επιχειρώντας να τους αφοπλίσουν.
Στην Κεφαλονιά, οι στρατιώτες της ιταλικής Μεραρχίας Acqui αρνήθηκαν να παραδώσουν τα όπλα τους.
Ακολούθησαν σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ Ιταλών και Γερμανών.
Μετά την ήττα των Ιταλών, γερμανικά στρατεύματα προχώρησαν σε μαζικές εκτελέσεις στρατιωτικών της μεραρχίας, σε μία από τις πλέον γνωστές σφαγές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα.
Χιλιάδες άλλοι Ιταλοί στρατιωτικοί αιχμαλωτίστηκαν.
Οι γερμανικές αρχές αποφάσισαν να μεταφέρουν τους επιζώντες αιχμαλώτους από την Κεφαλονιά στην ηπειρωτική Ελλάδα και από εκεί σε στρατόπεδα κράτησης στη Γερμανία και την κατεχόμενη Ευρώπη.
Ένα από τα πλοία που επιλέχθηκαν γι' αυτή την επιχείρηση ήταν το «ΑΡΝΤΕΝΑ».
28 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1943 – ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΑΞΙΔΙ
Στις 28 Σεπτεμβρίου 1943, στο Αργοστόλι της Κεφαλονιάς, επιβιβάστηκαν στο «ΑΡΝΤΕΝΑ» 840 Ιταλοί στρατιωτικοί αιχμάλωτοι.
Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη, στο πλοίο βρίσκονταν επίσης 32 μέλη πληρώματος και 28 Γερμανοί στρατιωτικοί συνοδοί.
Προορισμός ήταν η Πάτρα.
Οι Ιταλοί αιχμάλωτοι είχαν στοιβαχθεί στα αμπάρια του πλοίου, με εξαιρετικά περιορισμένες δυνατότητες διαφυγής σε περίπτωση κινδύνου.
Λίγο μετά τον απόπλου, καθώς το «ΑΡΝΤΕΝΑ» πλησίαζε στην έξοδο του κόλπου του Αργοστολίου, μία ισχυρή έκρηξη συγκλόνισε το σκάφος.
Το πλοίο άρχισε να βυθίζεται με μεγάλη ταχύτητα.
Οι αιχμάλωτοι προσπαθούσαν απεγνωσμένα να βγουν από τα αμπάρια και να σωθούν.
Σύμφωνα με μαρτυρίες Ιταλών επιζώντων, όσοι κατάφεραν να πηδήξουν στη θάλασσα αντιμετώπισαν επιπλέον δυσκολίες στην προσπάθειά τους να προσεγγίσουν τις σωστικές λέμβους.
Οι μαρτυρίες περιλαμβάνουν και σοβαρές καταγγελίες για βίαιη συμπεριφορά Γερμανών στρατιωτικών εναντίον αιχμαλώτων που προσπαθούσαν να διασωθούν.
Από τους 840 Ιταλούς αιχμαλώτους σώθηκαν μόλις 120. Οι υπόλοιποι 720 έχασαν τη ζωή τους.
Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, το επιβατηγό που κάποτε ταξίδευε στις ελληνικές ακτοπλοϊκές γραμμές είχε μετατραπεί σε υγρό τάφο εκατοντάδων ανθρώπων.
ΝΑΡΚΗ Ή ΣΚΟΠΙΜΗ ΒΥΘΙΣΗ;
Για πολλά χρόνια διατυπώθηκαν διαφορετικές απόψεις σχετικά με τα αίτια της τραγωδίας.
Μία εκδοχή υποστήριζε ότι οι Γερμανοί προκάλεσαν σκόπιμα τη βύθιση, τοποθετώντας εκρηκτικό μηχανισμό στο πλοίο.
Μία δεύτερη εκδοχή απέδιδε την έκρηξη σε πρόσκρουση σε θαλάσσια νάρκη.
Η μεταγενέστερη έρευνα του ναυαγίου ενίσχυσε σημαντικά τη δεύτερη εξήγηση.
Σύμφωνα με ιστορική έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τη Διοίκηση Ναρκαλιείας του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, στη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή είχε τοποθετηθεί ιταλικό ναρκοπέδιο στις 4 Ιουνίου 1943, από το ιταλικό πλοίο «BARLETTA».
Η θέση του ναυαγίου σε σχέση με το καταγεγραμμένο ναρκοπέδιο οδήγησε τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι το «ΑΡΝΤΕΝΑ» πιθανότατα προσέκρουσε σε ιταλική νάρκη.
Η εξήγηση αυτή αποτελεί την ισχυρότερα τεκμηριωμένη εκδοχή για τη βύθιση, χωρίς να αναιρεί τη σημασία της εξέτασης των ιστορικών μαρτυριών.
ΤΟ ΝΑΥΑΓΙΟ ΣΤΟΝ ΒΥΘΟ ΤΗΣ ΚΕΦΑΛΟΝΙΑΣ
Το ναυάγιο του «ΑΡΝΤΕΝΑ» έχει εντοπιστεί στη θαλάσσια περιοχή ανοιχτά της Λάσσης στην Κεφαλονιά, προς την Παλική.
Βρίσκεται σε βάθος περίπου 26 έως 29 μέτρων.
Μεταπολεμικά, μεγάλο μέρος του πλοίου ανελκύστηκε και εκποιήθηκε ως παλιοσίδερα.
Στον βυθό παραμένει κυρίως το κατώτερο τμήμα του σκαριού, μαζί με συντρίμμια και αντικείμενα που συνδέονται με την ιστορία του.
Ανάμεσα στα ευρήματα έχουν καταγραφεί μπρούντζινα γράμματα από το όνομα του πλοίου, προσωπικά αντικείμενα και τμήματα του εξοπλισμού του.
Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΟΥ ΝΑΥΑΓΙΟΥ – ΕΝΑ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟ ΤΕΚΜΗΡΙΟ
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η επιστημονική έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2020 στο διεθνές περιοδικό Heritage, με τίτλο Atlas of Shipwrecks in Inner Ionian Sea (Greece): A Remote Sensing Approach.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από ερευνητική ομάδα του Εργαστηρίου Θαλάσσιας Γεωλογίας και Φυσικής Ωκεανογραφίας του Πανεπιστημίου Πατρών.
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν σύγχρονα συστήματα θαλάσσιας γεωφυσικής έρευνας, μεταξύ των οποίων ηχοβολιστικά πλευρικής σάρωσης (side-scan sonar), προκειμένου να αποτυπώσουν τη θέση και την κατάσταση ιστορικών ναυαγίων στο Ιόνιο Πέλαγος.
Ανάμεσα στα ναυάγια που μελετήθηκαν περιλαμβάνεται και το «ΑΡΝΤΕΝΑ».
Η ηχοβολιστική αποτύπωση αποκαλύπτει τα εναπομείναντα τμήματα του πλοίου στον βυθό της Κεφαλονιάς, καθώς και τη διασπορά των συντριμμιών γύρω από αυτό.
Η έρευνα έδειξε ότι το μεγαλύτερο μέρος της υπερκατασκευής έχει χαθεί και ότι το χαμηλότερο τμήμα του σκαριού βρίσκεται επάνω σε μαλακά θαλάσσια ιζήματα.
Τα ευρήματα συμφωνούν με τις ιστορικές πληροφορίες για τη μεταπολεμική ανέλκυση μεγάλου μέρους του ναυαγίου.
Η εικόνα που συνοδεύει το παρόν αφιέρωμα δεν είναι καλλιτεχνική αναπαράσταση ούτε φωτογραφία άλλου πλοίου. Είναι πραγματική γεωφυσική απεικόνιση του ναυαγίου «ΑΡΝΤΕΝΑ», όπως δημοσιεύθηκε από την επιστημονική ομάδα του Πανεπιστημίου Πατρών.
Πρόκειται για ένα σημαντικό σύγχρονο τεκμήριο που συμπληρώνει τα ιστορικά αρχεία και επιτρέπει να γνωρίσουμε τη σημερινή κατάσταση των υπολειμμάτων του πλοίου.
Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΡΥΣΤΟ
Η τραγωδία του «ΑΡΝΤΕΝΑ» συνέβη στην Κεφαλονιά και όχι στην Κάρυστο.
Ωστόσο, η σύνδεσή του με τον τόπο μας είναι άμεση και ιστορικά τεκμηριωμένη.
Το πλοίο ανήκε προπολεμικά στον Ευάγγελο Τόγια, μέλος της καρυστινής ναυτιλιακής οικογένειας που συνέβαλε στην ανάπτυξη της ελληνικής ακτοπλοΐας.
Η ιστορία του μας υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι, οι επιχειρήσεις και τα πλοία της περιοχής της Καρύστου συμμετείχαν σε γεγονότα που ξεπερνούσαν κατά πολύ τα τοπικά γεωγραφικά όρια.
Από τις ακτοπλοϊκές γραμμές του Αιγαίου και τη μεταφορά των προσκυνητών της Τήνου μετά τον τορπιλισμό της «ΕΛΛΗΣ», μέχρι τις στρατιωτικές μεταφορές του Ελληνοϊταλικού Πολέμου και την τραγωδία των Ιταλών αιχμαλώτων στην Κεφαλονιά, το «ΑΡΝΤΕΝΑ» συνδέθηκε με διαφορετικές στιγμές της πολεμικής ιστορίας της Ελλάδας.
Ένα πλοίο με καρυστινή ναυτιλιακή ταυτότητα, μία πολεμική διαδρομή που διήρκεσε χρόνια και 720 ανθρώπινες ζωές που χάθηκαν στα νερά του Ιονίου.
Η ιστορία του «ΑΡΝΤΕΝΑ» αποτελεί ακόμη μία υπενθύμιση ότι πίσω από κάθε ναυάγιο του πολέμου βρίσκονται ανθρώπινες ιστορίες, που αξίζει να διατηρούνται στη συλλογική μνήμη.
ΠΗΓΕΣ – ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ
1. Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη – Αρχείο Ναυαγίων, «ΑΡΝΤΕΝΑ», σελ. 300–313.
Αναλυτική ιστορία του πλοίου, στοιχεία της Ατμοπλοΐας Ευάγγελου Τόγια, ιστορικές φωτογραφίες, πολεμικές μεταφορές, γερμανική επίταξη, βύθιση και έρευνα του ναυαγίου.
2. Geraga, M., Christodoulou, D., Eleftherakis, D., Papatheodorou, G. κ.ά. (2020).
Atlas of Shipwrecks in Inner Ionian Sea (Greece): A Remote Sensing Approach.
Heritage, 3(4), 1210–1236.
Επιστημονική έρευνα με ηχοβολιστικές αποτυπώσεις του «ΑΡΝΤΕΝΑ» και μελέτη των υπολειμμάτων του ναυαγίου.
3. Ιταλικό Υπουργείο Άμυνας – «La Regia Marina nelle Isole Ionie, aprile 1941 – settembre 1944», σελ. 88.
Στρατιωτική ιστορική καταγραφή της αναχώρησης, της βύθισης και του αριθμού των επιζώντων.
4. Ιστορική αναφορά για την ακτοπλοϊκή οικογένεια Τόγια και τη σύνδεσή της με την Κάρυστο.
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ – ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΧΡΗΣΗΣ
Η εικόνα της ανάρτησης παρουσιάζει την ηχοβολιστική αποτύπωση του πραγματικού ναυαγίου «ΑΡΝΤΕΝΑ», στον βυθό της Κεφαλονιάς.
Πηγή εικόνας: Geraga, M. et al. (2020), Atlas of Shipwrecks in Inner Ionian Sea (Greece): A Remote Sensing Approach, Heritage 3(4), Εικόνα 3, σελ. 1220. Πανεπιστήμιο Πατρών.
Άδεια αναδημοσίευσης: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).
Πρωτότυπη δημοσίευση: https://doi.org/10.3390/heritage3040067
Άδεια χρήσης: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Αν διαθέτετε παλιές φωτογραφίες, ναυτικά έγγραφα ή οικογενειακές μαρτυρίες για τα πλοία της οικογένειας Τόγια και την ιστορία της ακτοπλοΐας της Καρύστου, μπορείτε να τα προσθέσετε στα σχόλια της ανάρτησης, συμβάλλοντας στην πληρέστερη τεκμηρίωση της τοπικής μας ιστορίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου