5 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1944 – Η ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΣΕ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ: ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ ΚΑΙ Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ – Η ΚΑΡΥΣΤΙΑ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥΈνα ιστορικό έγγραφο, που διασώζεται στα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών, καταγράφει τις πολιτικές και διοικητικές ανακατατάξεις στην Κάρυστο το φθινόπωρο του 1944. Η αναφορά περιγράφει την αντικατάσταση κρατικών υπηρεσιών από νέες τοπικές αρχές, αλλά και περιστατικά βίας, αποκαλύπτοντας πόσο σύνθετη ήταν η μετάβαση από τη γερμανική Κατοχή στην Απελευθέρωση.
ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 1944 – Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΠΛΗΣΙΑΖΕΙ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ
Τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1944, η κατάσταση στην κατεχόμενη Ελλάδα αλλάζει με ταχύτητα.
Οι γερμανικές δυνάμεις βρίσκονται πλέον σε υποχώρηση στα Βαλκάνια, ενώ η αποχώρησή τους από την Ελλάδα αποτελεί μέρος της γενικότερης αναδίπλωσης του γερμανικού στρατού.
Στην Εύβοια, η Εθνική Αντίσταση έχει ήδη αναπτύξει σημαντική δραστηριότητα.
Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) και ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ) έχουν οργανώσει τοπικά δίκτυα, ένοπλα τμήματα και μηχανισμούς διοίκησης σε διάφορες περιοχές του νησιού.
Η Κάρυστος δεν βρίσκεται έξω από αυτές τις εξελίξεις.
Στην ευρύτερη περιοχή της πόλης έχουν ήδη συγκροτηθεί αντιστασιακές οργανώσεις, ενώ τοπικοί κάτοικοι συμμετέχουν στον αγώνα κατά των κατακτητών.
Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΚΑΡΥΣΤΟΥ
Σύμφωνα με ιστορική έρευνα που δημοσιεύθηκε στον Ριζοσπάστη στις 20 Ιουνίου 2015, η ανασυγκρότηση της τοπικής οργάνωσης του ΚΚΕ άρχισε από το καλοκαίρι του 1941, με γραμματέα τον Λυκούργο Ζούμπερη.
Ακολούθησε η ανάπτυξη των οργανώσεων ΕΑΜ, ΕΛΑΣ και ΕΠΟΝ.
Στην έρευνα κατονομάζονται κάτοικοι της Καρύστου, του Μαρμαρίου, των Στύρων και άλλων χωριών, οι οποίοι συμμετείχαν στην οργάνωση και υποστήριξη της Αντίστασης.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον λόχο του ΕΛΑΣ που συγκροτήθηκε με έδρα τον Μελισσώνα, καθώς και στις μυστικές θαλάσσιες αποστολές από το Καστρί και τον όρμο των Τσακαίων.
Οι δραστηριότητες αυτές, τις οποίες έχουμε παρουσιάσει σε προηγούμενα αφιερώματα, εξηγούν γιατί η περιοχή της Καρύστου βρισκόταν σε μια περίοδο έντονων πολιτικών και στρατιωτικών εξελίξεων, καθώς πλησίαζε το τέλος του πολέμου.
5 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1944 – ΜΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΡΥΣΤΟ
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο προσθέτει ο ιστορικός Steven Bowman στη μελέτη του με τίτλο Evvia portage: The Jews, ELAS and the Allies in Evvia, 1943–1944.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε το 2003 στο επιστημονικό περιοδικό Κάμπος: Cambridge Papers in Modern Greek.
Στις υποσημειώσεις της, ο Bowman παραπέμπει σε αμερικανικό αρχειακό έγγραφο με ημερομηνία 5 Οκτωβρίου 1944.
Το έγγραφο αφορά τη δραστηριότητα του ΚΚΕ στην Κάρυστο, με την υποστήριξη του ΕΑΜ–ΕΛΑΣ.
Η αναφορά φυλάσσεται στα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών, στη συλλογή με κωδικό NARA 226/190/2.
Πρόκειται για συγκεκριμένο ιστορικό τεκμήριο, το οποίο δεν αναφέρεται γενικά στην Εύβοια, αλλά κατονομάζει την ίδια την Κάρυστο.
Η ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΑΡΧΩΝ
Σύμφωνα με όσα μεταφέρει ο Steven Bowman από το αμερικανικό έγγραφο, η αναφορά περιγράφει την κατάργηση των μέχρι τότε κρατικών υπηρεσιών και την εγκατάσταση νέων αρχών από τις δυνάμεις του ΕΑΜ–ΕΛΑΣ.
Η αλλαγή αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο φαινόμενο της περιόδου.
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, όπου υποχωρούσε η κατοχική εξουσία ή είχε αποδυναμωθεί ο διοικητικός της μηχανισμός, οι αντιστασιακές οργανώσεις επιχειρούσαν να αναλάβουν τη διοίκηση.
Το ζήτημα δεν ήταν μόνο στρατιωτικό.
Αφορούσε την ασφάλεια, την απονομή δικαιοσύνης, τη λειτουργία των υπηρεσιών και κυρίως το ποιος θα ασκούσε την εξουσία μετά την αποχώρηση των κατακτητών.
Η αμερικανική αναφορά δείχνει ότι ανάλογες εξελίξεις καταγράφονταν και στην Κάρυστο.
ΟΙ ΚΑΤΑΓΓΕΛΙΕΣ ΓΙΑ ΒΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΧΕΣΕΙΣ
Το έγγραφο, όπως παρουσιάζεται στη μελέτη του Bowman, περιλαμβάνει και αναφορές σε εκτελέσεις προσώπων που χαρακτηρίζονταν συνεργάτες των κατακτητών, καθώς και σε κατασχέσεις περιουσιών.
Πρόκειται για ιδιαίτερα σοβαρές πληροφορίες, οι οποίες απαιτούν προσεκτική ιστορική αντιμετώπιση.
Στη δημοσιευμένη περίληψη δεν προσδιορίζονται τα ονόματα των θυμάτων, οι ακριβείς ημερομηνίες των περιστατικών ή οι διαδικασίες που προηγήθηκαν.
Επομένως, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε από αυτή την πηγή και μόνο τις συνθήκες κάθε περιστατικού ή να θεωρήσουμε εξακριβωμένους όλους τους χαρακτηρισμούς που χρησιμοποιούσε η αναφορά.
Ο Bowman διατυπώνει επίσης την εκτίμηση ότι το περιεχόμενο του εγγράφου ενδέχεται να συνδέεται με επιχειρήσεις των δυνάμεων του καπετάν Ορέστη.
Η συσχέτιση αυτή παρουσιάζεται ως πιθανότητα και όχι ως οριστικά αποδεδειγμένο γεγονός.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΣΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ
Η σημασία του εγγράφου βρίσκεται στο γεγονός ότι αποτυπώνει την Κάρυστο σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή.
Η γερμανική κυριαρχία στην Ελλάδα πλησιάζει στο τέλος της, αλλά το ζήτημα της επόμενης ημέρας παραμένει ανοιχτό.
Οι αντιστασιακές οργανώσεις έχουν αναπτύξει σημαντική παρουσία, η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση προετοιμάζει την επιστροφή της και οι διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις διαφωνούν για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να οργανωθεί η μεταπολεμική χώρα.
Η Αθήνα θα απελευθερωθεί στις 12 Οκτωβρίου 1944, ενώ η αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων από την υπόλοιπη χώρα θα συνεχιστεί τις επόμενες εβδομάδες.
Η αναφορά της 5ης Οκτωβρίου δεν αποδεικνύει από μόνη της την ακριβή ημερομηνία απελευθέρωσης της Καρύστου.
Καταγράφει, όμως, ότι στην περιοχή είχαν ήδη αρχίσει σημαντικές αλλαγές στον μηχανισμό της τοπικής διοίκησης.
Η ΚΑΡΥΣΤΟΣ ΣΤΗ ΔΙΕΘΝΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ
Η μελέτη του Steven Bowman έχει ως κύριο αντικείμενο τη διαδρομή Εβραίων προσφύγων μέσω Εύβοιας και τη συνεργασία ή τις αντιθέσεις ανάμεσα στις ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις και τις βρετανικές και αμερικανικές υπηρεσίες.
Η αναφορά στην Κάρυστο εμφανίζεται στο πλαίσιο της εξέτασης των πολιτικών εξελίξεων που συνόδευσαν το τέλος της Κατοχής.
Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Μια τοπική ιστορία από τη νότια Εύβοια διασώζεται όχι μόνο μέσα από τις ελληνικές μαρτυρίες, αλλά και μέσα από την αμερικανική αρχειακή τεκμηρίωση και τη διεθνή ιστοριογραφία.
ΜΙΑ ΑΚΟΜΗ ΑΝΟΙΧΤΗ ΣΕΛΙΔΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Η ιστορία της Καρύστου κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν περιορίζεται στις πολεμικές επιχειρήσεις, στις φυγαδεύσεις και στους ανθρώπους που αντιστάθηκαν στους κατακτητές.
Περιλαμβάνει και τη δύσκολη μετάβαση στην ειρήνη, όταν η τοπική κοινωνία έπρεπε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της Κατοχής και τα ερωτήματα για την επόμενη ημέρα.
Το αμερικανικό έγγραφο της 5ης Οκτωβρίου 1944 αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο αυτής της ιστορίας.
Η περαιτέρω μελέτη του πρωτοτύπου, μαζί με ελληνικά διοικητικά αρχεία και τοπικές μαρτυρίες, θα μπορούσε να φωτίσει με μεγαλύτερη ακρίβεια όσα συνέβησαν στην πόλη μας εκείνες τις κρίσιμες εβδομάδες.
Η ιστορική μνήμη έχει αξία όταν στηρίζεται στα τεκμήρια, αναγνωρίζει τις διαφορετικές πλευρές των γεγονότων και δεν αποσιωπά τις δυσκολίες της εποχής.
Στη φωτογραφία το λογότυπο της NARA (Eθνική Υπηρεσία Αρχείων των Ηνωμένων Πολιτειών), υπεύθυνη για τη διαφύλαξη και την πρόσβαση στα ιστορικά αρχεία του αμερικανικού κράτους. Η αρχειακή παραπομπή 226/190/2 περιλαμβάνει αναφορά της 5ης Οκτωβρίου 1944 για την Κάρυστο, σχετικά με εκτελέσεις δοσιλόγων, κατασχέσεις περιουσιών και αλλαγές στην τοπική διοίκηση κατά την περίοδο της Απελευθέρωσης.
ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
- Steven Bowman, Evvia portage: The Jews, ELAS and the Allies in Evvia, 1943–1944, Κάμπος: Cambridge Papers in Modern Greek, τεύχος 11, 2003, υποσημείωση 37.
- National Archives and Records Administration (NARA), Record Group 226, αρχειακή παραπομπή 226/190/2, αναφορά της 5ης Οκτωβρίου 1944 για την Κάρυστο — παραπομπή μέσω Steven Bowman.
- Ριζοσπάστης, 20 Ιουνίου 2015, «Εκδήλωση τιμής για τους αγωνιστές της ΕΑΜικής Αντίστασης στη νότια Καρυστία», ιστορική έρευνα της Κομματικής Οργάνωσης Καρύστου του ΚΚΕ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου